Bir saniyeliğine başını kaldırdın ve saat öğleden sonra 4 olmuştu. Ya da bolca vaktin olduğundan emindin ve birden yine geç kaldın.

Bu dikkatsizlik değil ve bunu yaşayan tek kişi olmaktan çok uzaksın. Neler olup bittiği ve zamanı gerçekten görebileceğin bir şeye dönüştüren dokuz araç aşağıda.

DEHB'de zaman körlüğü nedir?

Psikolog Russell Barkley, DEHB'yi kısmen geleceğe karşı bir miyopi olarak tanımlıyor. Zamanda yakın olan canlı ve acil hissettirir. Daha uzaktaki ise daha önemli olsa bile bulanık görünür.

Barkley 1997 tarihli teorisinde DEHB'yi daha zayıf öz düzenlemeyle ilişkilendirdi; buna, harekete geçerken geçmişi ve geleceği aklında tutmanı sağlayan içsel zaman duygusu da dahil. Bugün pek çok kişi buna “zaman körlüğü” diyor.

Pratik tavsiyesi de buradan çıkıyor. Barkley, yürütücü işlevler üzerine bir bilgi notunda bilginin “dışsallaştırılması” gerektiğini söylüyor ve ekliyor: “İçsel olarak temsil edilen ve ya dışsallaştırılması ya da görevlerden tamamen çıkarılması gereken bilgi biçimlerinin başında zamanla ilgili olanlar gelir.” Sade bir dille: iç saatin güvenilir değilse, saatin kafanın dışında yaşaması gerekir.

Çoğu zaman şöyle kendini gösterir:

  • Hiperodaklanırken ya da sosyal medyada gezinirken zamanın nasıl geçtiğini kaçırmak.
  • Hazırlanmaya “erkenden” başladığında bile geç kalmak.
  • Gelecek haftayı ve gelecek ayı aynı uzak yer gibi görmek.
  • Uzaktaki bir son tarihin birden yarın olduğunu fark edip şok olmak.

DEHB'li insanlar zamanı gerçekten farklı mı algılıyor?

Kısa cevap: araştırmalar ortalamada evet diyor, ama herkes için aynı şekilde değil.

2022 tarihli bir meta-analiz, DEHB'li 1.620 ve DEHB'si olmayan 1.249 çocuk ve ergeni kapsayan 27 çalışmayı bir araya getirdi. Ortalamada DEHB'li olanlar zamanı yaşıtlarından daha az doğru ve daha az kesin algıladı ve zamanı fazla tahmin etme eğilimindeydi (Zheng et al., 2022).

Noreika, Falter ve Rubia'nın (2013) daha önceki bir derlemesi, bir şeyin ne kadar sürdüğünü tahmin etmek ya da bir aralığı yeniden üretmek gibi zamanlama görevlerinde benzer zorluklar buldu ve zamanlamada rol oynayan beyin ağlarındaki farklılıklara işaret etti.

Sonuçlar göreve, yaşa ve çalışmaya göre değişti; verilerin çoğu da gençlerden geliyor. Yani bu grup düzeyinde bir örüntü, beynin hakkında bir hüküm değil.

İşlerin ne kadar süreceğini neden hep az tahmin ediyorum?

İçini rahatlatacak bir şey: neredeyse herkes böyle. Psikologlar buna planlama yanılgısı diyor.

Klasik çalışmalarda öğrenciler projelerini gerçekte olduğundan daha erken bitireceklerini tahmin etti; benzer projelerin daha önce geciktiğini bildikleri hâlde (Buehler, Griffin & Ross, 1994). İnsanlar planın sorunsuz gittiğini hayal edip yoldaki dolambaçları unutma eğiliminde.

DEHB ile birkaç şey bu farkı büyütebilir:

  • Daha az güvenilir bir iç saat; böylece işlerin gerçekte ne kadar sürdüğüne dair daha az geri bildirim alırsın.
  • Anahtarlarını ya da doğru dosyayı bulmak gibi, hiç hesaba katmadığın zamanı yiyen geçişler.
  • Seni görevin ortasında başka yere çeken yan uğraşlar.

Yani amaç, irade gücüyle daha iyi tahmin etmeyi öğrenmek değil. İç saatine daha az, dış saatlere daha çok güven.

Zamanı görünür kılmanın 9 yolu

Her araç zamanı “kafanda bir yerde”den “tam önünde”ye taşır. Dokuzunu birden değil, bir ya da ikisini seç.

1. Görsel bir zamanlayıcı kullan

Zamanın küçüldüğünü gösteren bir zamanlayıcı, örneğin renkli bir daire ya da bir çubuk, rakamlardan daha kolay hissedilir. ADDitude'un düzen koçu bunu şöyle anlatıyor: “Zamanın gerçekten aktığını gösteren bir zamanlayıcı kullan; bu, işlerin ne kadar sürdüğüne dair faydalı bir işaret verir” (ADDitude). CHADD için yazan bir ergoterapist de iş yerindeki yetişkinlere görsel zamanlayıcılar öneriyor (Ly, CHADD).

2. Saatleri gözünün zaten olduğu yerlere koy

Understood'un tavsiyesi: “Her yere saat koy: mutfağa, bileğine ve arabaya” (Understood). Bilgisayarda saati ekranda görünür tut. Saati aramak zorundaysan, aramazsın.

3. Her tahmini 1,5 ile çarp

Yaygın bir pratik kural: içgüdün ne diyorsa, onu 1,5 ile çarp. Otuz dakika 45 olur. Bir çalışmadan gelmiyor; o yüzden kendi örüntünü gördükten sonra sayıyı ayarla.

4. Alarmlarını etiketle

Sadece saati söyleyen bir alarm sana hiçbir şey anlatmaz. “Dişçiye çık, mavi dosyayı al” ise sana tam olarak ne yapacağını söyler. CHADD yazısındaki iş yeri zaman araçları listesinde “görevler ve toplantılar için uyarılar planlamak” da var. Etiketli bir uyarı, bir bip sesini bir talimata dönüştürür.

5. Sabit zaman kutularıyla çalış

10, 25 ya da 50 dakika gibi sabit bir oturum süresi seç ve bitene kadar çalış. Odak gerektiren görevler için Understood “her seferinde 15 dakikalık bir zamanlayıcı kurmayı” öneriyor. Aynı süreleri tekrar tekrar kullanmak, 25 dakikalık çalışmanın gerçekte nasıl hissettirdiğini sana öğretir. Klasik zamanlayıcıları uyarlamanın yolları için DEHB için Pomodoro yazısına bak.

6. Geçiş uyarıları kur

Zaman, görev değiştirirken sızar. Durman ya da çıkman gerekmeden 10 dakika önce bir ön uyarı alarmı kur, 2 dakika kala da bir tane daha. Bu, beynine bir uçurum yerine bir pist verir.

7. Geleceği somutlaştır

Uzaktaki son tarihler gerçek dışı hissettirir; uzaktaki ödüllerin çekmemesiyle aynı nedenle. Understood'un ipucu: “Önümüzdeki ayın yaklaşan son tarihlerini gösteren bir takvimi çok görünür bir yere koy.” Sonra büyük bir son tarihi, tarihli küçük adımlara böl. Barkley uzun projeler için “her gün bir adım… anında geri bildirim ve teşviklerle” öneriyor.

8. Bir yapılanlar listesi tut

Bir çalışma bloğunun sonunda gerçekte neyi bitirdiğini ve yaklaşık ne kadar sürdüğünü yaz. Bir hafta sonra elinde, tahminden daha iyi olan kendi verilerin olur. Bu, yukarıdaki ilerleme araştırmasıyla örtüşüyor: ilerlemeyi kaydetmek, onu kafanda tutmaktan daha iyi işleme eğiliminde. Ayrıca hissettiğinden fazlasını yaptığının kanıtıdır.

9. İlerlemenin hareket ettiğini izle

Zamanın geçişini hareket olarak gösteren her şeyi kullan: bir ilerleme çubuğu, bir harita, büyüyen bir çizgi. Kahvecilerin sadakat kartları üzerine klasik bir çalışmada, müşteriler bedava kahveye yaklaştıkça daha sık kahve aldı (Kivetz, Urminsky & Zheng, 2006). Görebildiğin bir bitiş çizgisi seni ileri çekme eğiliminde.

Ya hâlâ zamanın nasıl geçtiğini kaçırırsam?

Bazen kaçıracaksın. Bu araçlar zamanın kayıp gitmesini daha seyrek hâle getirir, ama seni bir saate dönüştürmez.

Bir saati kaybettiğinde bunu bir hüküm değil, bir bilgi olarak gör. Amaç kusursuz zamanlama değil, daha az sürpriz. Utanç duymadan yeniden başlamanın bir yolu için yeniden rayına nasıl girersin yazısını oku.

Kaynaklar

Bu makale genel bilgi içindir, tıbbi tavsiye değildir. Sende DEHB olabileceğini düşünüyorsan ya da tedavini değiştirmeyi düşünüyorsan, yetkin bir sağlık uzmanıyla konuş. Nasıl araştırıp yazıyoruz.

Hemen dene

Bir süre seç ve zamanın küçülüşünü izle. Ücretsiz, tarayıcında, kayıt gerekmez.

Görsel zamanlayıcıyı açChrome'a ekle

DoppiNow, odaklandığında XP, geri döndüğünde bonus veren bir Chrome uzantısı. Hiçbir siteyi engellemez. 7 gün ücretsiz.